پژوهنده؛ ابراهیم حسین بر   22 نوامبر 2011

ناحيه اقليمي بلوچستان به جهت اينكه در جنوبي ترين مناطق ايران يعني نزديكترين قسمت هاي اين كشور وسيع به خط استوا است، از گرمترين مناطق ايران به شمار مي رود و از نظر ميزان گرما هيچ ناحيه ديگر ايران را نمي توان با سيستان و بلوچستان مقايسه نمود. در تابستان تمام منطقه در معرض اشعه نزديك به عمودي آفتاب قرار گرفته و در نتيجه در تمام نقاط به استثناي قسمت هاي كوهستاني و مرتفع گرماي شديد حكمفرماست. نوع اقليم بلوچستان با توجه به اثر عوامل جغرافيايي متفاوت است، بطوريكه قسمت هاي جنوبي بعلت عرض جغرافيايي پايين، ارتفاع كم و نزديكي به دريا بويژه در كرانه هاي ساحلي هواي گرم و مرطوبي دارد و وجود رطوبت در هوا موجب ناسازگاري آب و هوا بيش از ساير نواحي بلوچستان مي گردد، چنانكه هواي سوزان و اشباع شده از رطوبت از اواخر اسفند تا اواخر خردادماه ادامه دارد، با آغاز موسمي هاي هند از شدت آن كاسته مي شود و نسيمي كه از دريا مي وزد هوا را قابل تحمل كرده كه در اصطلاح محلي "كوش" ناميده مي شود. منطقه مركزي بلوچستان كه شامل؛ ايرانشهر، بمپور، دلگان و دامنه هاي جنوبي كوههاي مكران، فنوج، چامپ، آهوران، بنت، نيكشهر، راسك و سرباز مي گردد جزو اقليم گرم و خشك محسوب مي شود. در اين ناحيه گرما و خشكي هوا در ماه هاي تير و مرداد خيلي زياد است، بطوريكه درجه حرارت مطلق اكثرا به بيش از 45 درجه افزايش مي يابد، در حوزه جازموريان شدت گرما در بخش هاي جنوبي تر بيش از بخش هاي شمال است.

 

در جنوب بلوچستان شدت درجه حرارت در نيكشهر و بنت و دهان به حدي است كه اهالي آن را با آتش دوزخ در ميزان سنجش قرار مي دهند و چنين مي گويند؛ خدايا تو كه بنت و دهاني داشتي، دوزخ چرا مي ساختي". البته در ايرانشهر و بمپور هم شدت گرما طاقت فرساست، بطوريكه "فيروزميرزا فرمانفرما" در "سفرنامه كرمان و بلوچستان" راجع به آب و هواي بمپور مي نويسد؛ اين بمپور زياد از اندازه بد آب و هواست و ناخوشي بد و نوبه و تب هاي بسيار سخت و شديد دارد. البته در حال حاضر وضعيت بمپور از زمان فيروزميرزا كه در سال 1297 از بلوچستان ديدار كرده فرق بسيار كرده است. اگرچه شدت گرما آنچنان كاهش نيافته است، اما بعلت ايجاد سد بمپور و به زير كشت بردن اراضي وسيع، پوشش گياهي تقويت شده و باغات بسياري احداث شده است و مسلماً آب و هوا در بخش بمپور و ساير بخش هاي بلوچستان به همين نسبت تعديل گرديده و از بيماري مالاريا هم ديگر در منطقه خبري نيست.

 

جريانات جوي

محققين آب و هوا شناس، اعم از داخلي و خارجي جريانات جوي بر روي ايران را مورد مطالعه و شناسايي قرار داده اند، كه بررسي اينگونه آمار در شناخت جريانهاي هوايي بلوچستان، ما را ياري مي كند، بطوريكه بر اساس اين يافته ها در طول سال حدود 40 نوع جريان هوايي از خارج، بادهايي به سمت ايران روانه مي سازد و آثار آنها به سيستان و بلوچستان نيز مي رسد.

 

جريان هوايي سيبري كه از طريق جنوب شرقي درياي خزر وارد ايران مي گردد، اين جريان به نام "سياه باد" از طريق شرق خراسان به قسمت هاي شمالي سيستان و بلوچستان مي رسد و درجه حرارت را كاهش مي دهد و در بلوچستان به آن باد شمال مي گويند، اما جريان هوايي كه در زمستان هواي بلوچستان را سرد مي كند، هوايي است از منشأ آسياي مركزي كه از شرق وارد ايران مي شود و هوايي بسيار گرم و خشك است و در خراسان بنام "باد فراه و هرات" ناميده مي شود. اين باد مناطق شمال استان را به شدت سرد و در قسمت هاي مركزي و جنوبي به جهت موانع كوهستاني كه در برابرش قرار گرفته تاثير كمتري دارد.

 

از آنجايي كه بيشترين بارندگي سيستان و بلوچستان مربوط به فصل زمستان است، اين بارش هاي جوي از شاخه پرفشار آنتي سيكلون تغذيه مي شود و بارندگي بلوچستان شمالي در خاش و زاهدان عمدتاً از سيكلون هاي مديترانه اي تأمين مي شود. در بلوچستان مركزي و جنوبي نيز بيش از 80 درصد بارندگي منشأ غربي دارد، چون بادهاي غربي ببشترين بارندگي خود را در غرب انجام مي دهند، بطرف شرق از قدرت آنها كاسته مي شود، بطوريكه اين بادها در بلوچستان ايجاد طوفان و گرد و خاك مي نمايند و مدت وزش اينگونه بادها گاهي 30 روز ادامه مي يابد.

 

جريانات هوايي "آتلانتيك و اسكانديناوي" در منطقه بلوچستان غير از طوفان هاي شديد و ايجاد خسارت نتيجه اي ندارند، در سواحل مكران به اينگونه جريان هوايي "باد ناشي" -NASHIE- مي نامند.

 

باران هاي تابستاني در بندرعباس، كرمان، جيرفت، ايرانشهر و جنوب بلوچستان متأثر از جريانات درياهاي جنوب و اقيانوس هند مي باشد. باران هايي كه اين جريانات را در جنوب شرق ايران بوجود مي آورند در زمستان و تابستان همراه با رعد و برق شديد و طوفان است و بارانهاي سيل آسايي در كنار دريا و نقاط بي وزش ببار مي آورد.

 

بادهاي محلي بلوچستان

باد شمال؛ اين باد اغلب فصول سال مي وزد و در زمستان و تابستان شدت آن بيشتر مي گردد، در مركز بلوچستان اين باد را "گوريج" -GORICH- مي نامند. زمستان كه اين باد بيايد باران در كار نيست و ابرهايي كه از جنوب مي آيند آنها را برمي گردانند. چنانكه در مورد اين باد گفته شده است كه؛ "باد گوريج اگر در تابستان بوزد، قدمش را مبارك مي دانند، زيرا خرما نفسي راحت مي كشد، بلوچ پاي نخل مي خندد، زيرا آن سال خرما دارند و اگر موقع برداشت تنباكو باشد، تنباكو سبز و خشك مي شود و محصول مرغوبتر مي گردد".

البته باد گوريج يا باد شمال اثرات متفاوتي در بلوچستان دارد، بطوريكه در شمال بلوچستان در فصل زمستان سرماي بسيار خشك ايجاد مي كند و مردم منازل خود را گرم مي كنند و از لباس هاي گرم استفاده مي كنند. وزش باد شمال اگرچه در فصل تابستان با گرمي و خشكي توأم است و ايجاد طوفان هايي مي كند، اما كساني كه در فصل تابستان در زابل يا زاهدان بوده باشند، نقش اين باد را بهتر احساس مي كنند، بطوريكه اگر در تابستان اين باد نوزد بر شدت و سنگيني گرما بيش از پيش افزوده مي شود. خود سيستاني ها دوست دارند كه باد در تابستان باشد، زيرا بدون وزش باد تحمل هواي گرم و ساكن سخت است. در زاهدان نيز وقتي كه در تابستان باد از شمال مي وزد، از شدت گرما كاسته مي شود، بطوريكه قبلا ذكر شد وزش باد شمال در بلوچستان مركزي كه محل توليد خرما است، اگر در تابستان بوزد، موجب پربار شدن درختان خرما مي گردد.

 

باد جنوب؛ به اصطلاح محلي اين باد را "نمبي" -NAMBI- مي نامند، اين باد در واقع همان باد شرجي است كه در تابستان از طرف دريا به سمت خشكي مي وزد، اين باد موقعي كه بر روي بلوچستان مي رسد، اغلب ابرهاي غليظ توأم با رعد و برق ايجاد مي كند و يا در كرانه هاي جنوبي در چابهار و دشتياري رطوبت نسبي هوا را افزايش مي دهد، وزش اين باد در فصل زمستان و تابستان است، همچنين اين باد بارانهاي شديدي را بوجود مي آورد و سيلابهاي عظيمي راه مي افتد و جه بسا خسارات جاني و مالي براي اهالي مركز بلوچستان و جنوب آن فراهم مي سازد، اما بهرحال مراتع و نخلستان ها در فصل زمستان و بهار مفيد است و موجب سرسبزي و خرمي بلوچستان مي گردد. باد نمبي نيز در بلوچستان مركزي و جنوبي دو نقش ايفا مي كند؛ يعني هم باد مفيد است و هم ويرانگر. اگر در فصل زمستان بوزد باران رحمت با خود همراه مي آورد و در صورتيكه در فصل تابستان بوزد، باران زحمت است. نظر مردم بلوچستان نواحي خرماخيز درباره باد جنوب در منطقه چنين است؛ باد نمبي همكار لجوج باد شمال است، گويي اداي او را درمي آورد و مكمل تيره بختي مردم است، اگر باد شمال خواست مساعد باشد، باد نمبي لجش مي گيرد، بلوچ خندان و خوشحال از باد شمال با وزش باد نمبي خوشحالي از چهره اش مي برد. باد نمبي در تابستان رطوبت و باران با خود مي آورد و تابستان را خيس مي كند، خيس از گرماب، خيس از خرماي لهيده روي نخل و بلوچ تيره بخت را درپاي درخت خرما، اشك به چشمانش مي آورد و زحمت و اميد او را به يأس مبدل مي سازد.

 

باد نمبي با همه جنايتش، در فصل زمستان باران رحمت مي آورد و يا در فصل تابستان، شب ها هوا را تا اندازه اي خوب مي كند و كشاورز خسته را تا اندازه اي راحت مي كند و به صورت سياه و پر ريش او نوازش مي دهد. بهرحال به قول بلوچ ها "اگر اين باد از قبله خيزد سخت باران مي كند".

 

باد غربي؛ اين باد ميان اهالي به باد "كرمان گوريج" معروف است و هوا را از خنكي به گرمي مبدل مي سازد، با وزش اين باد هوا طوفاني مي شود و خطراتي براي مسافرين دربين جاده كرمان_ زاهدان دارد، بطوريكه با وزش اين باد رفت و آمدها بعضاً قطع مي گردد و پليس  راه از تردد ماشين ها جلوگيري مي كند. بادهاي غربي در بلوچستان ريشه اش همان بادهاي مديترانه اي است كه در فصول پاييز، زمستان و بهار از مديترانه به سمت شرق مي وزد. زماني كه در غرب ايران باد مي وزد، در بلوچستان طوفان و گرد و خاك شروع مي شود و چه بسا پس از 24 ساعت طوفان ابرهاي غليظي از غرب به بلوچستان مي رسد و ممكن است در صورت داشتن رطوبت كافي ايجاد بارندگي بكند و در غير اينصورت ابرها دسته دسته از بلوچستان بطرف كوههاي افغانستان كشيده مي شوند. كساني كه در اوايل بهار و يا در اواخر باييز با هواپيما به زاهدان مسافرت كرده باشند، غلظت و انبوهي ابرها را ديده اند و تكان هاي شديد هواپيما در ميان اين ابرها موجب وحشت مسافرين مي گردد.

 

بادهاي شرقي؛ بادهايي كه از شرق به غرب مي وزند معمولا در بلوچستان كم مي باشد، وزش اين بادها اغلب در فصول سرد سال است و در اين موقع جهت آن اغلب شمال شرقي است كه اين بدليل توسعه آنتي سيكلان هاي آسياي مركزي تا جنوب افغانستان مي باشد و بعلت اينكه در بلوچستان هوا گرم است، اختلاف فشار ايجاد مي شود و در نتيجه بادهايي از شرق و شمال شرق به بلوچستان مي وزد. در جنوب بلوچستان و مركز آن بلوچها عقيده دارند "باد گوات روز" از مشرق به غرب مي وزد و با خود باران نيز مي آورد، با توجه به معني گوا يا گوات كه در زبان بلوچي همان باد است، علت باران آوري آنها ناشي از موسمي هاي هند مي باشد كه بيشتر در فصل تابستان، دشت هاي مركزي و جنوبي بلوچستان را متأثر مي سازد.

 

بادهاي 120 روزه سيستان؛ در جنوب افغانستان در فصل هاي گرم سال بادهاي بسيار شديدي مي وزد كه بسيار گرم هستند و گاهي درجه حرارت آنها به 48 درجه سانتيگراد مي رسد، مدت وزش اين بادها از ماه مي تا سپتامبر (ارديبهشت تا شهريور) مي باشد، اين باد در منطقه به نام باد 120 روزه سيستان ناميده مي شود، منشأ اين باد از فلات پامير و از صحراي هرات مي باشد و موجب اغتشاشات هوا گرديده و ايجاد گرد و خاك مي نمايد و همچنين در دشت كوير كه يكي از صحاري بسيار خشك جهان است، اين باد طوفاني و شديد، موجب به حركت درآوردن ماسه هاي روان بسيار زيادي در جنوب و جنوب شرق كوير شده است كه تپه ماسه هاي ناشي از آن بعضاً بيش از 30 متر ارتفاع دارند. با اين وضعيت اهميت رودخانه هيرمند در اين منطقه بخوبي مشخص مي باشد كه اگر چنانچه اين رودخانه وارد حوزه سيستان و ايران نمي شد، ما چهره سيستان را بسان دشت كوير و كوير لوت پوشيده از شن هاي روان مشاهده مي كرديم.

 

منابع اصلی؛

  • بنیان های جغرافیایی جنوب شرق ایران، دکتر عیسی ابراهیم زاده، انتشارات دانشگاه سیستان و بلوچستان
  • تالیف جهانبانی، 1338
  • سفرنامه کرمان و بلوچستان، فرمانفرما، 1360
  • مطالعات میدانی سیستان و بلوچستان، ابراهیم زاده، 1385
  • پژوهش های سازمان برنامه و بودجه، 1359